ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Judiciary System)

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು "ಏಕೀಕೃತ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ನ್ಯಾಯಾಂಗ" (Integrated and Independent Judiciary) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಶಾಸಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಂಗಕ್ಕಿಂತ ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಸಂವಿಧಾನದ ಅಂತಿಮ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದೆ.

1. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (Supreme Court of India)

ಇದು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯ. ಸಂವಿಧಾನದ 5ನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (Article 124 to 147) ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಾಪನೆ: ಜನವರಿ 28, 1950.
ಸ್ಥಳ: ನವದೆಹಲಿ.
ರಚನೆ: ಪ್ರಸ್ತುತ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು (CJI) ಮತ್ತು 33 ಇತರೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು (ಒಟ್ಟು 34) ಇದ್ದಾರೆ.

ಅರ್ಹತೆಗಳು (Qualifications)

ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು.
ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ವರ್ಷ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿರಬೇಕು.
ಅಥವಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ವರ್ಷ ವಕೀಲರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿರಬೇಕು.
ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರಾಗಿರಬೇಕು.

ನೇಮಕಾತಿ (Appointment - Collegium System)

ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. 'ಕೊಲಿಜಿಯಂ' ಶಿಫಾರಸು ಕಡ್ಡಾಯ.

ಕೊಲಿಜಿಯಂ: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು + 4 ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ತಂಡ.

ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮತ್ತು ಪದಚ್ಯುತಿ (Tenure & Removal)

ನಿವೃತ್ತಿ ವಯಸ್ಸು: 65 ವರ್ಷ.
ಪದಚ್ಯುತಿ (Impeachment): ದುರ್ವರ್ತನೆ ಅಥವಾ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಸಾಬೀತಾದರೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಸತ್ತಿನ ಎರಡೂ ಸದನಗಳಲ್ಲಿ 2/3 ಬಹುಮತದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಣಯ ಪಾಸು ಮಾಡಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಬಹುದು. (ಇದುವರೆಗೂ ಯಾರನ್ನೂ ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಿಲ್ಲ).

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Jurisdiction)

ಮೂಲ ಅಧಿಕಾರ (Original Jurisdiction - Art 131): ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ-ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ವಿವಾದ ಉಂಟಾದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಹೋಗಬಹುದು.
ರಿಟ್ ಅಧಿಕಾರ (Writ Jurisdiction - Art 32): ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ 5 ಬಗೆಯ ರಿಟ್ ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ (Habeas Corpus, Mandamus, etc.).
ಮೇಲ್ಮನವಿ ಅಧಿಕಾರ (Appellate Jurisdiction): ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪಿನ ವಿರುದ್ಧ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು.
ಸಲಹಾ ಅಧಿಕಾರ (Advisory Jurisdiction - Art 143): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕಾನೂನು ಸಲಹೆ ಕೇಳಿದರೆ ನೀಡುವುದು.
ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ರೆಕಾರ್ಡ್: ಇದರ ತೀರ್ಪುಗಳು ಕಾನೂನಿನ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನಿಂದನೆಗೆ (Contempt of Court) ಶಿಕ್ಷೆ ನೀಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ.

2. ಹೈಕೋರ್ಟ್ (High Court)

ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯುನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯ. (Article 214 to 231).

ರಚನೆ: ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸುವಷ್ಟು ಇತರೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು.

ಅರ್ಹತೆಗಳು

ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ 10 ವರ್ಷ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದಿರಬೇಕು ಅಥವಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಕೀಲರಾಗಿ 10 ವರ್ಷ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿರಬೇಕು.

ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ

ನೇಮಕ: ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು (ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ CJI ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಸಲಹೆ ಮೇರೆಗೆ).
ನಿವೃತ್ತಿ ವಯಸ್ಸು: 62 ವರ್ಷ.

ಅಧಿಕಾರಗಳು

ರಿಟ್ ಅಧಿಕಾರ (Art 226): ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಇತರೆ ಕಾನೂನು ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೂ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ರಿಟ್ ಹೊರಡಿಸಬಹುದು. ( ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗಿಂತ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ದೊಡ್ಡದು).
ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ: ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

3. ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು (Subordinate Courts)

ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು.

ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು: ಇವರನ್ನು ರಾಜ್ಯಪಾಲರು (ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸಲಹೆ ಮೇರೆಗೆ) ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸಿವಿಲ್ ಕೋರ್ಟ್: ಆಸ್ತಿ, ಹಣಕಾಸು ವಿವಾದಗಳು.
ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಕೋರ್ಟ್: ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳು.

ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಮರ್ಶೆ (Judicial Review)

ಸಂಸತ್ತು ಮಾಡಿದ ಕಾನೂನು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಿದೆ.

ಪಿಐಎಲ್ (PIL - Public Interest Litigation)

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಅರ್ಜಿ. ಬಡವರು, ಶೋಷಿತರು ಅಥವಾ ಪರಿಸರದ ಪರವಾಗಿ ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ದೂರು ನೀಡಬಹುದು. ಪಿ.ಎನ್. ಭಗವತಿ ಅವರು ಇದನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರು.

ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ (Independence of Judiciary)

ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ನಿರ್ಭೀತಿಯಿಂದ ತೀರ್ಪು ನೀಡಲು ಸಂವಿಧಾನ ಹಲವು ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಿದೆ:

ನೇಮಕಾತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಕಡಿಮೆ.
ವೇತನ ಮತ್ತು ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ.
ಅವರ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.